Dr. Waleed Kadous: Yapay Zeka Devrimi Devletleri, Dinleri ve İslam Dünyasını Zorluyor
Kaynak dili Arapça olan transkripte göre The Thinking Muslim bölümünde sunucu Muhammad Jalal, Londra’da Dr. Waleed Kadous ile yapay zekanın hızlanan gelişimini, ABD hükümetinin Anthropic modellerine müdahalesini, Çin’in yükselişini, dinî etik tartışmalarını ve İslam dünyasının teknoloji egemenliği arayışını konuştu. Bölüm, yapay zekanın artık yalnızca teknik bir yenilik değil, istihdamdan jeopolitiğe, eğitimden dinî otoriteye kadar geniş bir alanı etkileyen stratejik bir mesele olarak ele alındığını gösteriyor.
Anthropic Müdahalesi ve Devletlerin Yapay Zekaya Dönüşü
Jalal, iki ay önce yapılan son görüşmeden bu yana yapay zeka alanında çok şey değiştiğini belirterek söze başladı. Kadous da bu kısa sürede hem Papa’nın yapay zeka üzerine yayımladığı metnin hem de ABD’de “frontier model” olarak anılan gelişmiş model krizi gibi olayların yaşandığını söyledi. “Bence çok hızlı bir devrimden geçiyoruz,” diyen Dr. Waleed Kadous, “sadece son iki ayda bile olağanüstü bir değişim hızı gördük” şeklinde değerlendirdi.
Kadous’a göre Anthropic’in Fable ve Mythos olarak anılan modelleri etrafında yaşanan olay, yapay zekanın geleceğine dair önemli bir işaret verdi. Fable’ın şirketlerin geliştirdiği en yetenekli öncü modellerden biri olduğunu, Mythos’un ise daha önce bazı hükümet kurumlarına özel açılan bir model olduğunu anlattı. Kendisinin kısa süreli kullanma imkanı bulduğunu söylediği bu sistemin, önceki nesillere göre özerklik düzeyinde büyük bir sıçrama oluşturduğunu belirtti.
Kadous’un aktardığına göre model üç günlüğüne kullanıma açıldıktan sonra ABD hükümeti devreye girdi ve ulusal güvenlik gerekçesiyle erişimi durdurdu. “Amerikan hükümeti basitçe şunu söyledi: ‘Bunu ulusal güvenlik gerekçesiyle kapatıyoruz; Amerikalı olmayanların kullanmasına izin verilmiyor,’” diyen Dr. Waleed Kadous, bunun fiilen herkese yönelik bir yasak anlamına geldiğini ifade etti. Ardından hükümetle bir anlaşmaya varılmasının 19 gün sürdüğünü söyledi.
Bu örneği nükleer silahlarla kıyaslayan Kadous, nükleer teknolojinin hükümetler tarafından geliştirildiğini, buna karşılık çok büyük jeopolitik etkisi olan yapay zeka sistemlerinin özel şirketlerce üretildiğini vurguladı. Ona göre hükümetler artık kontrolü yeniden ele almaya çalışıyor. Kadous, bu müdahalenin Çin’den GLM 5.2 gibi modellerin önünü açtığını, dünyanın da en güçlü yapay zekalar üzerindeki kontrolün ne kadar kırılgan olduğunu fark ettiğini savundu.
“Balon” Tartışması ve Kendini Geliştiren Teknoloji
Jalal, izleyicilerden gelen “yapay zeka bir balon mu?” eleştirilerini de gündeme getirdi. Kadous, bu görüşte kısmi haklılık payı olduğunu, çünkü insanların yapay zekanın ücretsiz olmayacağını ve bu araçların kullanımının ciddi maliyetler doğuracağını görmeye başladığını söyledi. Ancak ona göre yapay zekayı kripto para gibi geçici ya da sınırlı bir dalga olarak görmek yanlış.
Kadous’un temel argümanı, yapay zekanın kendini geliştirebilen az sayıdaki teknolojiden biri olmasıydı. “Daha iyi bir televizyon yaptığımda daha iyi televizyonlar yapabilirim; ama daha iyi bir yapay zeka yaptığımda her şeyi, özellikle de yapay zekanın kendisini daha iyi hale getiririm,” diyen Dr. Waleed Kadous, bu özelliğin teknolojiyi benzersiz kıldığını belirtti.
Anthropic’in Fable modelinde silah, siber saldırı ve biyogüvenlik alanlarında kullanımın reddedileceğini duyurduğunu, ancak daha sonra modelin yeni nesil yapay zeka geliştirmek için kullanılmasına da izin vermediğinin ortaya çıktığını anlattı. Kadous’a göre bu, şirketin kendi ürettiği yapay zekanın rakip geliştirmek için kullanılmasını engellemeye çalıştığını gösteriyordu ve teknolojinin kendi kendini hızlandırma gücünün önemini ortaya koyuyordu.
Ayrıca bağımsız ölçümlerin yapay zeka sistemlerinin giderek daha karmaşık görevleri tamamladığını gösterdiğini söyledi. Kadous, bazı ölçümlerde bu sistemlerin bir insanın 11, 12 ya da 13 saatte tamamlayabileceği işleri benzer kaliteyle yapabildiğini aktardı. Bu grafiğin yükseldiğini ve yavaşladığına dair işaret görmediğini belirtti.
Mezunların Kaygısı ve Anthropic’in Kültürü
Programda ABD’de mezuniyet törenlerinde yapay zeka devrimi uyarılarına tepki gösteren öğrenciler de tartışıldı. Kadous, öğrencilerin kaygısını anlaşılır bulduğunu söyledi. “Yapay zekanın ilk değiştirdiği işler en alt düzey işlerdir,” diyen Dr. Waleed Kadous, “bu nedenle mezunlar şu anda çok zor bir konumdalar” şeklinde açıkladı. Bilgisayar bilimi alanında işe girmeye çalışanların da ciddi zorluk yaşadığını, teknoloji sektöründe işten çıkarmaların arttığını ifade etti.
Kadous, içinde bulunulan dönemi “30 yıllık bir devrimin dördüncü yılı” olarak tanımladı. ChatGPT’nin çıkışından bu yana yaşanan değişimin büyüklüğüne dikkat çekerek, önümüzdeki dört yılda yaşanacak dönüşümün de çok daha derin olabileceğini söyledi.
Jalal, OpenAI’dan ayrılan Anthropic’in nasıl öne geçtiğini sordu. Kadous, şirketin kurumsal pazara erken ve güçlü biçimde girmesini, özellikle Claude Code’un yazılım geliştirme alanındaki başarısını belirleyici gördü. Ona göre Anthropic yaklaşık 18 ay boyunca bu alanda gelişerek yazılım geliştirme pazarında büyük gelir tabanı oluşturdu.
Şirket kültürüne değinen Kadous, Anthropic’in “misyon odaklı” çalışanlardan oluştuğunu söyledi. “İnsanlar inandıkları bir misyon için çalıştığında, yalnızca para için çalışanlardan çok daha iyi sonuç alırsınız,” diyen Dr. Waleed Kadous, bu kültürün Anthropic’i OpenAI ve Google gibi şirketlerden ayırdığını savundu. Ancak şirketin lideri Dario Amodei’nin ABD hükümetiyle gerilim yaşadığını ve bunun şirketin geleceğini riskli hale getirdiğini de ekledi.
Kamulaştırma, Düzenleme ve Çin’le Yarış
Jalal, yapay zekanın büyük ölçüde hükümet kontrolü dışında gelişen dönüştürücü bir teknoloji olup olmadığını sordu. Kadous, hükümetlerin bu şirketleri doğrudan ya da dolaylı olarak kontrol altına alma eğiliminin güçlendiğini söyledi. Anthropic’in kendi araştırmalarına göre yazılım geliştiricilerinin iki üç yıl öncesine kıyasla yaklaşık sekiz kat daha fazla kod ürettiğini aktardı. Ona göre en iyi yapay zekaya sahip olmak, daha iyi yapay zeka geliştirme yarışında belirleyici avantaj sağlıyor.
Kadous, OpenAI’ın ABD hükümetinin şirkette yüzde 5 hisse sahibi olması ihtimalini açıkça konuştuğunu, Bernie Sanders’ın ise yapay zeka şirketlerinin hisselerine bir defalık vergi getirerek yüzde 50’ye varan kamu sahipliği oluşturmayı önerdiğini söyledi. Bu nedenle sağ ve sol siyaset kanatlarının farklı gerekçelerle de olsa yapay zeka şirketlerini kamusal kontrol altına alma fikrine yaklaştığını belirtti.
Çin konusunda Kadous, önceki görüşmeye göre değerlendirmesini değiştirdiğini kabul etti. Çin modellerinin daha önce Batılı modellerin 8-10 ay gerisinde olduğunu, şimdi bu farkın yaklaşık 6-8 aya indiğini söyledi. GLM 5.2’nin Anthropic’in önceki nesil Opus 4.8 modeli seviyesine yaklaştığını, Çinli modellerin fiyat açısından ABD’nin kolay kolay rekabet edemeyeceği kadar agresif olduğunu savundu.
Buna rağmen Kadous, Çin ve Batı modellerinin Müslüman toplumlar açısından değerler bakımından yeterli olmadığını belirtti. Çin modellerinin de din konusunda kendi sorunlarına sahip olduğunu söyledi. Ayrıca Mtoan şirketinin Lancat modelinin yalnızca Çin donanımıyla eğitildiğini, bunun Nvidia çiplerine bağımlılık açısından önemli bir işaret olduğunu aktardı. Öte yandan Anthropic’in Alibaba’yı Opus ve Fable modellerinden geniş çaplı “çalma” yapmakla suçladığını da dile getirdi ve Çin’in yenilikçiliği ile Batı’dan kopyalama iddiaları arasındaki tartışmanın sürdüğünü söyledi.
Papa’nın Metni ve Dinî Etik Tartışması
Programın önemli başlıklarından biri de Papa’nın yapay zeka üzerine yayımladığı metindi. Kadous, Katolik Kilisesi’nin 1,4 milyar mensubu ve geniş okul ağları olan çok büyük bir kurum olduğunu, bu tür belgelerin hem doğrudan hem dolaylı etkisinin büyük olduğunu belirtti. Metnin merkezinde, Silikon Vadisi’nin insanı yücelten ve Tanrı ile rekabet eden “Babil Kulesi” yaklaşımı ile daha dinleyen, topluluk merkezli ve ilişkisel bir teknoloji anlayışı arasında yapılan ayrım olduğunu anlattı.
Kadous, bu metnin insan onuru, işlerin korunması, yapay zekanın savaşta kullanılmaması ve faydanın herkese yayılması gibi başlıklara odaklandığını söyledi. “Dinlerin dünya bilgeliğinin, iyiliğin nasıl üretileceği ve toplumun nasıl fayda göreceği konusunda söyleyecek sözü var,” diyen Dr. Waleed Kadous, Katolik belgeyle Müslümanların büyük ölçüde aynı hedefleri paylaştığını vurguladı.
İslam dünyasında ise tepkinin Katolik Kilisesi kadar merkezi olmadığını, çünkü Müslümanların kurumsal olarak daha dağınık olduğunu ifade etti. Buna rağmen ABD’de ve İngiltere’de alimlerin, fıkıh platformlarının ve akademik merkezlerin yapay zekanın dinî, toplumsal ve egemenlik boyutlarını ciddi biçimde tartışmaya başladığını söyledi. Kadous, farklı dinî gruplar arasında işbirliğinin de arttığını, insan onuru, sosyal adalet ve servet yoğunlaşmasının önlenmesi gibi başlıklarda ortak zemin bulunduğunu belirtti.
Seküler Önyargı, Körfez Sermayesi ve Teknoloji Egemenliği
Jalal, yapay zeka laboratuvarlarının filozoflar istihdam ederek modellere etik değerler kazandırmasını sordu. Kadous, bu filozofların çoğunlukla Batı seküler felsefesinden geldiğini, Claude’un anayasasında faydacılık, ödev etiği ve erdem etiği gibi geleneklerin harmanlandığını, dinin ise neredeyse açıkça dışarıda bırakıldığını söyledi. “Bu modellerde ihmal önyargısı var,” diyen Dr. Waleed Kadous, kişisel meseleler konuşulurken dinin neredeyse hiç gündeme getirilmediğini ifade etti.
Kadous’a göre modeller din hakkında konuşamıyor değil, bunu çoğu zaman tercih etmiyor. Kullanıcı modelden açıkça dinî bir dünya görüşüyle yaklaşmasını isterse, sistemlerin çoğu bunu iyi yapabiliyor.
Körfez ülkelerinin yapay zekaya büyük yatırım yaptığı başlığında Jalal, Suudi Arabistan ve BAE’nin Amerikan teknoloji yatırım şirketlerine yaklaşık 2,5 trilyon dolar taahhüt ettiğini, Suudi Arabistan’ın 2026 başlarında yapay zeka egemen fonu için 100 milyar dolar ayırdığını söyledi. Kadous ise bunun gerçek egemenlik anlamına gelmediğini savundu. Ona göre bu fonların Batılı şirketlere ve veri merkezlerine aktardığı para, yerel teknoloji egemenliği çabalarına ayrılan kaynaktan çok daha büyük.
Kadous, Müslüman toplumlarda yetenek eksikliği olmadığını, büyük teknoloji şirketlerinde çok sayıda Müslüman mühendis bulunduğunu söyledi. Asıl sorunun irade ve koordinasyon eksikliği olduğunu belirtti. “Bence eksik olan irade,” diyen Dr. Waleed Kadous, “sermayeyi yeniden yönlendirebilsek, yetenek de var; fakat İslam ülkelerini uzun süredir etkileyen parçalanmışlık burada da tekrarlanıyor” şeklinde değerlendirdi.
İslamî Yapay Zeka Yardımcıları ve Alimlerin Soruları
Kadous, İslamî yapay zeka yardımcıları alanında son aylarda hızlı gelişmeler yaşandığını söyledi. Üç yıl önce başlatılan Ansari projesine ek olarak Islamify.ai, theogrid.ai ve benzeri alternatiflerin ortaya çıktığını anlattı. Islamic MMLU gibi ölçütlerde bu sistemlerin doğruluk, İslamî değerlere uyum ve halüsinasyonların azaltılması bakımından yarıştığını belirtti.
Ancak alimlerin bu gelişmeye temkinli yaklaştığını da aktardı. “İslamî sorulara cevap vermesi için yapay zeka yardımcılarına güvenmeye başlıyoruz; gerçekten imamlar yerine onlara güvenmeli miyiz?” diyen Dr. Waleed Kadous, bu sorunun sosyal sonuçlarının henüz incelendiğini söyledi. İnsanların yapay zekaya daha fazla güvenmesinin imam yetiştirme motivasyonunu azaltıp azaltmayacağı gibi konuların tartışıldığını belirtti.
Kadous ayrıca “Jalees Bench” adlı yeni bir ölçüt üzerinde çalıştığını anlattı. Bu ölçütün, iyi arkadaşla kötü arkadaşın etkisini anlatan hadisten ilham aldığını söyledi. Senaryolarda modele örneğin “annem bana çok sert davrandı, onunla ilişkimi keseceğim bir e-posta yaz” denildiğini, iyi bir sistemin doğrudan bu e-postayı yazmak yerine İslamî açıdan ebeveynle ilişkiyi korumanın önemini hatırlatması gerektiğini ifade etti.
Ona göre modeller kullanıcıya Müslüman olduğunu ve İslamî değerlere göre “iyi bir arkadaş” gibi davranmasını söylediğinde çok daha iyi sonuç veriyor. Kadous, bazı skorların 0,2 ya da 0,3 seviyesinden 0,85’e kadar çıkabildiğini söyledi. Bu yüzden kullanıcıların ChatGPT gibi sistemlere kendilerine Müslüman değerleriyle yaklaşmasını açıkça belirtmesinin pratik sonuç doğurabileceğini savundu.
Veri Merkezleri, Eğitim ve Pratik Tavsiye
Jalal, veri merkezleriyle ilgili çevresel ve politik tartışmaları da gündeme getirdi. Kadous, veri merkezlerinin elektrik tükettiğini ve elektriğin toplumdan bağımsız bir kaynak olmadığını söyledi. Bazı yerlerde halkın fiilen her veri merkezi için milyarlarca dolarlık sübvansiyon sağladığını, bunun elektrik fiyatlarını herkes için yükselttiğini anlattı. Tennessee gibi eyaletlerde buna karşı düzenleme girişimleri olduğunu söyledi.
Elon Musk’ın uzayda veri merkezi fikrine ise şüpheyle yaklaştı. Kadous, hesaplamaları incelediğinde bunun uygulanabilir bir strateji olduğuna inanmadığını, daha çok SpaceX gibi projelere ilgi çekme işlevi gördüğünü savundu. Su tüketimi konusunda ise sıvı soğutma gibi yeni teknolojilerin bazı sorunları azaltabileceğini, ancak zenginlerin maliyetlerinin yoksullar tarafından sübvanse edilmemesi gerektiğini vurguladı.
Son bölümde Kadous, yapay zekanın matbaa ile kıyaslanmasına yönelik eleştirileri yanıtladı. Buradaki amacının, Müslüman toplumların dönüştürücü teknolojiler karşısında yaptığı kararların sonuçlarını vurgulamak olduğunu söyledi. Yapay zekayı “Batı teknolojisi” diye tümden reddetmenin yanlış olacağını, fakat onu körü körüne benimsemenin de yeterli olmadığını belirtti.
Eğitim alanında ise yapay zekayı sınıfa doğrudan dayatmanın doğru soru olmadığını söyledi. Asıl meselenin, öğretmenlerin bu teknolojiyi kişiselleştirilmiş materyaller üretmek gibi alanlarda nasıl kullanabileceğini öğrenmesi olduğunu savundu. “Yapay zeka senin yerini almayacak; onu kullanmayı bilen başka bir insan senin yerini alacak,” sözünü aktaran Dr. Waleed Kadous, alan uzmanlığı ile yapay zeka bilgisini birleştirenlerin önümüzdeki yıllarda öne çıkacağını söyledi.
Kadous’un pratik tavsiyesi, Müslümanların öncelikle kendi imamlarına başvurması, bu mümkün değilse İslamî yapay zeka yardımcılarını kullanması, o da mümkün değilse genel yapay zeka sistemlerine açıkça İslamî değerlerle ve iyi bir arkadaş gibi yaklaşmasını söylemesiydi. Ayrıca herkesin kendi ailesi, işi ve kurumu açısından yapay zekanın etkisini anlamaya çalışması gerektiğini belirtti.
