Chaz Freeman: Turkey-Israel Rekabeti Syria’dan Çok Daha Büyük Bir Bölgesel Kırılmaya İşaret Ediyor

İngilizce yayımlanan söyleşide Glenn, eski ABD’nin Saudi Arabia büyükelçisi ve eski assistant secretary of defense Chaz Freeman ile Turkey-Israel gerilimini, post-Assad Syria üzerindeki nüfuz mücadelesini ve bunun ABD’nin bölgedeki konumuna etkilerini konuştu. Freeman’a göre konu yalnızca Syria’daki askeri hamlelerden ibaret değil; Turkey, Israel, Iran, Russia, Gulf states ve United States arasında değişen güvenlik dengeleri açısından daha geniş bir kırılmaya işaret ediyor.

Syria’da Turkey-Israel Rekabeti

Glenn, Turkey ile Israel arasındaki ilişkinin uzun süredir zor olduğunu, ancak post-Assad Syria tartışmasıyla gerilimin daha da arttığını belirtti. Ona göre Syrian war sırasında United States, Gulf states, Turkey, Israel ve çeşitli jihadist gruplar Assad’ı devirmek gibi ortak bir hedef etrafında buluşmuştu; fakat Assad sonrası dönemde bu ortak çıkarın ortadan kalkmasıyla koalisyonun dağılması beklenebilirdi. Glenn, Abu Al Dur air base’e yönelik Israel saldırısını ve Turkey’nin orada asker bulundurmuş ya da göndermeyi planlamış olabileceği iddialarını gündeme getirerek, bunun Turkey ile Israel arasında daha büyük bir çatışmaya dönüşüp dönüşmeyeceğini sordu.

Freeman, tabloyu “çok karmaşık” diye niteledi ve US-Turkish relations’ın da bu denklemde önemli olduğunu söyledi. Ona göre Israel açısından Syria’nın silahsızlandırılması ve Israeli control’e tabi hâle getirilmesi stratejik bir kazanım olarak görülüyor. Freeman, Israel’in yalnızca Syria’da bazı toprakları ele geçirmekle kalmadığını, aynı zamanda kendi sınırlarında “düşman güç” olarak gördüğü unsurları ortadan kaldırmaya çalıştığını savundu.

“Israel’in sınırları olmadığı için burada belli bir ironi var; sınırlarını istediği yere kadar genişletiyor ve sonra yerinden ettiği insanların buna karşı çıkmasına şaşırıyor,” diyen Chaz Freeman, Syria’daki mücadelenin Turkey ile Israel arasında gerçek bir nüfuz yarışına dönüştüğünü ifade etti.

Freeman, Israeli sources’a göre Turkey’nin Syria’ya tanklar dahil askeri ekipman verdiğini, bunun da Syria’ya Israeli incursions’a karşı asgari bir direnç kapasitesi sağlayabileceğini aktardı. Ancak Abu Al Dur üssünde Turkish troops bulunduğuna inanmadığını söyledi. Turkey’nin bunu reddettiğini hatırlatan Freeman, hükümetlerin inkârlarının her zaman ihtiyatla karşılanması gerektiğini de ekledi.

Yeni Güvenlik Arayışları ve Iran İhtimali

Freeman, Syrian foreign minister’ın Syria’nın Pakistan-Saudi-Turkish entente’e katılmayı değerlendirdiğini açıklamasını önemli bir diplomatik hamle olarak yorumladı. Ona göre bu yapının temel işlevlerinden biri, belki de başlıcası, Israel’e karşı denge oluşturmak olabilir. Syria’nın gerçekten bu yapıya kabul edileceğine dair bir işaret olmadığını vurgulasa da Freeman, açıklamanın başlı başına dikkate değer olduğunu belirtti.

Ayrıca Syria’nın Pakistan arabuluculuğunda Iran ile rapprochement’e açık olabileceğine dair açıklamasını da bölgedeki daha geniş değişimin işareti olarak sundu. Freeman’a göre bölgede dış politikayı yönlendiren ana unsur artık ideoloji ya da teoloji değil, national interests. Shia-Sunni ayrımının geçmişte belirleyici olduğunu, ancak bugün çok daha az önemli hâle geldiğini söyledi.

“Bu, ülkelerin dış politikalarında ideoloji ve teolojinin yerini ulusal çıkarların aldığını gösteriyor,” diyen Chaz Freeman, Syria-Iran yakınlaşması ihtimalini bu değişimin parçası olarak değerlendirdi.

Glenn, bu durumu Europe’daki Thirty Years’ War ve Catholic France’ın Protestant Swedes ile ittifak kurmasına benzetti. Freeman bu paralelliği kabul etti ve Saudis’in de religiously driven foreign policy’den büyük ölçüde uzaklaştığını söyledi. Ancak Yemen’de Ansar Allah, yani Houthis, ile savaşın yeniden alevlenmesini “foolish” bir örnek olarak andı.

Freeman, Peace of Westphalia’ya atıf yaparak, Avrupa’da religious differences’ın aşılmasıyla yeni bir state system kurulduğunu, benzer bir şeyin Islamic context içinde de mümkün olabileceğini savundu. Islamic law of statecraft’ın 1500 yıllık zengin birikime sahip olduğunu, Shia ve Sunni gelenekler arasında ortak ilkeler bulunduğunu belirtti.

Turkey’nin Bölgesel Ağırlığı

Freeman’a göre Turkey’nin Israel açısından önemi yalnızca Syria ile sınırlı değil. Turkey; Syria, Israel, Palestine, Iraq, Iran, Greece, Cyprus, Eastern Mediterranean, Balkans, Black Sea, Caucasus, Central Asia, Afghanistan, Persian Gulf, European Union, NATO ve Russia gibi çok geniş bir alanda vazgeçilmez bir aktör.

“You simply can’t conduct a policy toward Syria, Israel, Palestine, Iraq, Iran, Greece, Cyprus, the Eastern Mediterranean, the Balkans, Black Sea, the Caucasus, Central Asia, the Persian Gulf, the European Union, NATO and Russia without Turkish agreement or acquiescence,” diyen Chaz Freeman, Turkey’nin çok sayıda dosyada belirleyici olduğunu vurguladı.

Freeman, Israel’in Turkey’yi yalnızca bölgesel rakip olarak değil, United States’in ilgisi ve desteği açısından da bir rakip olarak gördüğünü söyledi. United States’te Israel’in artık strategic asset değil strategic liability olarak görülmeye başlandığını savundu. Pakistan, Saudi Arabia ve Turkey arasındaki entente’in Syria’yı içine alması hâlinde bunun bölgede “gamechanger” olabileceğini belirtti.

Bu yapıyı, büyük bölge ülkelerinin American backing’e güvenmekten uzaklaşıp self-reliance geliştirme ilanı olarak yorumladı. Freeman’a göre bu ülkeler uluslararası ilişkilerini America’dan uzaklaştırarak çeşitlendirecek, ortak kapasite inşa edecek ve regional security affairs konusunda istişare alışkanlığı geliştirecek.

Israel’in Turkey Algısı ve F-35 Meselesi

Freeman, Turkish public opinion konusunda gördüğü son ankette Turks’ün yüzde 97’sinin Israel’e karşı olduğunu söyledi. Bunun nedenlerinden biri olarak, Israel’in Gaza’ya humanitarian assistance götürmeye çalışan Turks’ü öldürmesini gösterdi. Naftali Bennett gibi Israeli figures’ın Turkey’yi Iran’a benzer bir varoluşsal tehdit olarak gördüğünü de ekledi.

Freeman ayrıca F-35 konusunu önemli bir gerilim başlığı olarak anlattı. President Erdogan’ın bu uçakları almak istediğini, Donald Trump’ın da bunları vermeye eğilimli göründüğünü söyledi. Buna karşılık Israel’in United States’te bu işleme karşı güçlü biçimde çalıştığını belirtti. Gerekçe olarak da Turkey’ye F-35 verilmesinin Israel’in United States hukukunda güvence altına alınan “qualitative edge”ini zayıflatacağı iddiasını aktardı.

“Israel, Turkey’ye F-35 verilmesine karşı United States’te tüm gücüyle çalışıyor,” diyen Chaz Freeman, bunun Israel’in West Asia’daki askeri üstünlüğünü koruma hesabıyla bağlantılı olduğunu açıkladı.

Freeman, American neglect of relations with Turkey ifadesiyle Washington’ın Turkey ile ilişkileri uzun süredir ihmal ettiğini savundu. Trump ile Erdogan arasındaki yakın kişisel ilişkiyi “bromance” diye andı, ancak bunun yapısal sorunları onarmadığını söyledi.

Russia, Syria ve Arabuluculuk Alanı

Glenn, Russia’nın Assad’ı uzun süre desteklemesine rağmen post-Assad Syria’da askeri üslerini koruyor görünmesini dikkat çekici buldu. Europe’un Assad’ın devrilmesini desteklemesindeki motivasyonlardan birinin Syria’yı Iran’dan olduğu kadar Russia’dan da koparmak olduğunu söyledi.

Freeman, Russian presence in Syria’nın da dış politikada ideology ya da theology’nin gerilemesine işaret ettiğini değerlendirdi. Russia’nın Eastern Europe’daki savaşla meşgul olmasına rağmen diplomatik kapasitesini koruduğunu, Turks ile Israelis veya Syrians ile Iranians arasında arabuluculuk yapabilecek aktörlerden biri olabileceğini söyledi. Buna karşılık United States ve Western Europeans’ın Iran ile diyalogu kestiği için bu kapasiteye sahip olmadığını savundu.

Glenn, Israel’in Turkey’nin Syria’da üs kurmasını caydırmak istemesi hâlinde Turkey’nin buna nasıl yanıt vereceğini sordu. Freeman, mevcut durumu “shadow boxing” olarak niteledi.

“Şu anda gölge boksu yapıyorlar; gerçek darbeler indirmiyorlar,” diyen Chaz Freeman, bunun yine de tırmanabileceğini belirtti. Ardından “Tarih önemli bir ders öğretir: Turks ile uğraşmayın,” diyerek Israel’in Syria’da karşısında ciddi bir rakip bulabileceğini söyledi.

Turkey’nin Öngörülebilirliği Tartışması

Glenn, Turkey’nin bağımsız hareket edebilen bir aktör olduğunu, bunun Russia gibi ülkeler için cazip olduğunu ancak Ankara’nın her zaman öngörülebilir ya da güvenilir görünmediğini söyledi. Örnek olarak, Russia’nın elindeki Azov fighters’ın Turkey’de tutulması beklenirken Ukraine’e gönderilmesini ve Syria konusunda Russia ile Turkey arasındaki bazı düzenlemelerin uzun sürmemesini andı.

Freeman, Turkey iç siyasetinde Kemalist secularism ile Erdogan ve destekçilerinin Muslim Brotherhood orientation’ı arasında bölünmeler bulunduğunu söyledi. Gülen movement tarafından yönetildiği iddia edilen darbe girişimi sonrası bu hareketin sert biçimde bastırıldığını anlattı. Buna rağmen Turkey’nin en önemli iç güvenlik sorunu olarak gördüğü PKK meselesinde yeni bir durum oluştuğunu belirtti.

Freeman’a göre Abdullah Ocalan Turkish government ile barışmış, PKK büyük ölçüde silahsızlanmış, Syria’daki Kurds Damascus hükümetiyle yavaş yavaş bütünleşmeye başlamış ve Iraqi Kurdistan’da da Turkey ile reconciliation yönünde gelişmeler görülmüştü. Turkey politikasının zaman zaman erratic görünmesini ise Erdogan’ın strongman yönetimiyle ilişkilendirdi.

“Turks’ü hafife alamazsınız; bunu yapmak hatadır,” diyen Chaz Freeman, Israel’in Syria’da ve genel olarak yaptıklarının Turkey’yi düşman hâline getirdiğini savundu.

Israel’in Askeri ve Siyasi Sınırları

Glenn, Israel’in Turkey’den korkmak için bazı sebepleri olabileceğini, ancak Turkey’yi gereksiz yere düşmanlaştırdığını söyledi. Israel’in weapons stockpiles’ının azaldığını, military systems ve personnel açısından yıprandığını, IDF leadership’ın aşırı zorlanma uyarıları yaptığını ve Israel’in Iran, Hamas, Hezbollah, Syria ve Yemen gibi çok sayıda cepheyle zaten meşgul olduğunu hatırlattı.

Freeman, Israel’in Turkey gibi büyük bir askeri gücü doğrudan karşılayacak kapasitesi olmadığını söyledi. Ona göre söylemin bir kısmı electoral rhetoric. Israel politics’in büyük ölçüde herkesi antisemitic enemy ilan etme üzerine döndüğünü savundu. Turkey’nin geçmişte Israel ile diplomatic relationship ve trade yürütmesinin nedenlerinden birinin, Turkish desire to appease American interests olduğunu öne sürdü; ancak bunun artık geçerli olmadığını söyledi.

Freeman, Turkey’nin hâlâ Azerbaijan oil’ünün Israel lehine kendi topraklarından geçişini kolaylaştırıyor olabileceğini, bu nedenle aktif olarak Israel’e karşı hareket etmediğini belirtti. Israel’in de doğrudan Turkey’ye saldırmadığını; mücadelenin Syria ve Iraqi Kurdistan gibi alanlarda proxy biçiminde sürdüğünü ifade etti.

Israel’in İtibarı, İç Krizi ve Zionism Tartışması

Glenn, Israel’in reputation’ının eskiden caydırıcı gücünün önemli parçası olduğunu, çünkü hem Israeli military superiority hem de United States desteği algısının rakipleri için belirleyici olduğunu söyledi. Freeman, bu itibarın ağır biçimde zedelendiğini savundu.

“Israel artık tam anlamıyla bir outlaw; Europe tarafından oluşturulan international law normlarından kopmuş durumda,” diyen Chaz Freeman, Israel’in artık Batı’daki hayranlığını kaybettiğini ve dünyanın geri kalanında ciddi bir tepkiyle karşılaştığını belirtti.

Freeman, Israel’in European identity’sinin zayıfladığını, Eurovision gibi alanlardaki varlığının bile artık tartışmalı hâle geldiğini söyledi. Itamar Ben-Gvir ve Bezalel Smotrich gibi figürlerin sözlerinin Europe’da kabul edilemeyeceğini savundu. IDF için geçmişte kullanılan “world’s most moral army” iddiasının artık alay konusu olacağını ileri sürdü.

Israel’in iç yapısında da ciddi çatlaklar olduğunu söyledi. Zionism’in başlangıçta Christian invention olduğunu, daha sonra secular Jews tarafından benimsendiğini öne sürdü. Ultra-Orthodox Haredim’in Israeli state’in moral justification’ını kabul etmediğini, askere gitmek istemediğini ve religious studies’e yöneldiğini anlattı. Secular Jews’ün ise sıkıştığını, Israel’den net immigration yaşandığını ve “best and brightest” olarak görülen science and technology çevrelerinin ayrılmasından kaygı duyulduğunu aktardı.

Freeman, Gaza war’ın army içinde kriz yarattığını, reservists’in çoğu zaman göreve gelmediğini ve IDF commander’ın ordunun dağılma ihtimalinden endişe ettiğini söyledi. Israel’in uzun vadeli survival strategy’si olmadığını, sürekli silah doğrultarak yaşanamayacağını savundu. Christian crusader kingdoms benzetmelerinin daha sık duyulduğunu da ekledi.

United States, Iran ve Bölgesel Gerilimin Yayılması

Son bölümde Glenn, United States’in stratejik konumunu Israel’e bu kadar sıkı bağlamasının sürdürülebilir olup olmadığını sordu. Freeman, United States’te Israel’in strategic liability olup olmadığını sormanın artık kabul edilebilir hâle geldiğini söyledi ve kanıtların bu tezi desteklediğini savundu.

Freeman’a göre Israel, West Asia’daki instability’nin başlıca kaynaklarından biri. 1967’de Egypt ve Syria’ya surprise attack’ın US-Soviet crisis’e yol açtığını, 1973’te de benzer bir krizin yaşandığını hatırlattı. Günümüzde ise Israel’in savunduğu bir savaşın United States’i içine çektiğini, sonra da Israel’in “walking away” yaparak yükü America’ya bıraktığını savundu.

Iran konusunda Freeman, hem Iranians hem Americans’ın bu savaşın military solution’ı olmadığını artık gördüğünü söyledi. Iran’ın United States’i yenemeyeceğini ama ciddi zarar verebileceğini, United States’in de Iran’a zarar verebileceğini fakat bunun sorun çözmediğini belirtti. Donald Trump’ın Iran’a karşı all-out economic warfare ilan ettiğini ve Iran ile ticaret yapan ülkelere secondary sanctions uygulamayı hedeflediğini aktardı.

“Bu, politikamıza karşı muhalefeti birleştiren bir şey yapıyoruz demektir,” diyen Chaz Freeman, Russia ve China’nın Iran’a yönelik yaptırımların snapback kararını illegal gördüğünü ve buna uymayacağını söyledi. China’nın bu baskıya boyun eğmeyeceğini, bunun US-China relationship’e yeni ve belki de ciddi bir yara açabileceğini değerlendirdi.

Freeman, European allies’ın American war on Iran’dan mesafe koyduğunu ama aktif biçimde karşı çıkmadığını; yeni ekonomik savaş hamlesinin Spain örneğinde olduğu gibi daha açık bir muhalefet yaratabileceğini söyledi. Scott Bessent’in bu politikayı shaky bond market, unstable dollar ve international antipathy koşullarında başarıyla yürütecek “cards”a sahip olmadığını savundu. Söyleşi, Freeman’ın Glenn’e teşekkür etmesiyle sona erdi.